न्युरो सर्जरी अ‍ॅन्ड स्पाईन सेंटर

डाॅ. विवेक व्ही. शेटे

• MBBS., MCH. (Neuro Surgery) (AIIMS, Delhi)
• न्युरो अ‍ॅन्ड स्पाईन सर्जन मेंदू, मनका व नस विकार तज्ञ

डोक्यात व मणक्यात गाठी (Brain & Spinal Tumors) होणे म्हणजे त्या भागात सूज, ट्युमर किंवा फोड निर्माण होणे होय.

याची लक्षणे म्हणजे डोकेदुखी, चक्कर, अचलता, स्नायू कमकुवतपणा, चालण्यात अडचण व वेदना. 

याचा वेळीच उपचार न केल्यास अर्धांगवायू, अंधत्व, किंवा पक्षाघात होऊ शकतो. त्यामुळे लवकर निदान व उपचार अत्यंत गरजेचे आहेत.

सी एस एफ फिस्टुला (CFS Fistulas) म्हणजे मेंदूतील द्रव (सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड - CSF) नाक, कान किंवा जखमेद्वारे गळणे होय. 

याची लक्षणे म्हणजे:  नाकातून पाणीसर द्रव वाहणे, डोकेदुखी, कानात गळती, चक्कर व मेंदूज्वराचे लक्षणे. 

वेळेवर उपचार न केल्यास मेंदूज्वर, संसर्ग किंवा गंभीर न्यूरोलॉजिकल त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे तात्काळ निदान व उपचार आवश्यक असतात.

फिट येणे (Epilepsy) म्हणजे मेंदूतील विद्युत प्रवाहातील गडबडीमुळे होणारे आकडीचे झटके होय.

याची लक्षणे म्हणजे: शरीरात झटके येणे, तोंडाला फेस येणे, शुद्ध हरपणे, अचानक पडणे किंवा विचित्र वागणे. 

वेळेवर उपचार न केल्यास दुखापत, स्मृतीचा त्रास व जीवनमानावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे योग्य निदान व औषधोपचार आवश्यक असतात.

मेंदूमध्ये पाणी जमा होणे (Hydrocephalus) म्हणजे सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड (CSF) मेंदूमध्ये साचून मेंदूवर दाब येणे होय.

याची लक्षणे म्हणजे डोके दुखणे, डोके मोठे होणे (लहान मुलांमध्ये), चालण्यात अडचण, उलट्या, दृष्टिदोष व शुद्ध हरपणे.

वेळेवर उपचार न केल्यास मेंदूवर कायमस्वरूपी परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे तात्काळ वैद्यकीय निदान व उपचार आवश्यक असतात.

न्युरल ट्युब डिफेक्टस (Neural Tube Defects) म्हणजे गर्भातील मेंदू व मणक्याच्या विकासातील दोष, जे गर्भधारणेच्या सुरुवातीस होतात. यामध्ये स्पायना बायफिडा, अ‍ॅनिन्सेफाली यांसारखे त्रास दिसतात. 

लक्षणे म्हणजे पाठीवर गाठ, अपूर्ण मेंदू विकास, अंगात कमजोरपणा. 

वेळेवर निदान व उपचार न केल्यास अपंगत्व, मृत्यू किंवा गंभीर न्यूरोलॉजिकल त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे गर्भावस्थेतील तपासणी व त्वरित उपचार गरजेचे असतात.

मेंदूमधील रक्तस्त्राव (Intracranial Haemorrhage) म्हणजे मेंदूच्या आत रक्तस्राव होणे होय, जो ट्रॉमा, उच्च रक्तदाब, अनीउरिझम किंवा स्ट्रोकमुळे होतो. 

लक्षणे म्हणजे:  अचानक डोकेदुखी, उलटी, अर्धांगवायू, शुद्ध हरपणे, दृष्टीदोष. 

वेळेवर उपचार न केल्यास मेंदूवर दाब वाढतो, स्थायी अपंगत्व किंवा मृत्यू होऊ शकतो. त्यामुळे तातडीने वैद्यकीय उपचार गरजेचे असतात.

स्ट्रोक (Stroke) म्हणजे मेंदूतील रक्तपुरवठा अचानक बंद होणे किंवा रक्तस्राव होणे. त्यामुळे मेंदूच्या पेशींना ऑक्सिजन मिळत नाही व त्या मरतात.

लक्षणांमध्ये अर्धांगवायू, बोलण्यात अडचण, समतोल बिघडणे, चेहरा व हात पाय एकाच बाजूने कमजोर होणे/वाटणे. 

स्ट्रोकचा त्वरित उपचार गरजेचा असतो कारण मेंदूतील नुकसान कायमस्वरूपी होऊ शकते. वेळेवर उपचार केल्यास जीव वाचवू शकतो.

ट्रायजेमिनल न्युरालजीया (Trigeminal Reuralgia) हा चेहऱ्याच्या एका बाजूला तीव्र, झणझणीत वेदना देणारा मज्जासंस्थेचा विकार आहे. ह्या वेदना बोलताना, चावताना, दाढ घासतांना वाढतात. 

मुख्य लक्षण म्हणजे: चेहऱ्यावर अचानक, विजेसारख्या वेदना जाणवणे. 

वेळेवर उपचार केल्यास वेदना कमी होतात आणि जीवनमान सुधारते. दुर्लक्ष केल्यास त्रास तीव्र होऊन मानसिक तणाव वाढू शकतो.

मणक्याची गादी सरकणे (Disc Prolapse) म्हणजे मणक्यांमधील सॉफ्ट गादी बाहेर सरकून मज्जारज्जूवर दाब आणते. 

यामुळे पाठदुखी, पायात किंवा हातात झणझणीत वेदना, अशक्तपणा व सुन्नपणा जाणवतो. 

वेळेवर उपचार न केल्यास कायमस्वरूपी मज्जासंस्थेचे नुकसान होऊ शकते. योग्य उपचाराने वेदना कमी होतात व रुग्णाचे दैनंदिन जीवन सुरळीत राहते.

स्पॉन्डिलोसिस (Spondylosis) म्हणजे मणक्यांमध्ये वयाप्रमाणे होणारे झीज आणि हाडांची वाढ. हा विकार मुख्यतः मणक्यांमध्ये  मानेच्या ठिकाणी अधिक होतो. 

लक्षणांमध्ये मान दुखणे, खांद्यात किंवा हातात वेदना, शिणवटा, आणि हालचालींमध्ये अडचण दिसते. 

वेळेवर उपचार न केल्यास मज्जारज्जूवर दाब येऊन कायमस्वरूपी त्रास होऊ शकतो. योग्य उपचार व व्यायामाने त्रास कमी होतो.

मायलोपॅथी (Myelopathy) म्हणजे मज्जारज्जूवर दाब आल्यामुळे होणारा विकार, जो मणक्यांच्या झिजेमुळे, गादी सरकण्यामुळे किंवा इजा झाल्यामुळे होतो.

लक्षणांमध्ये हात-पाय सुन्न होणे, अशक्तपणा, चालताना तोल जाणे, आणि मूत्रधारणेवर नियंत्रण नसणे यांचा समावेश होतो. 

वेळेवर उपचार न केल्यास कायमस्वरूपी पक्षाघात होऊ शकतो. योग्य उपचार आणि शस्त्रक्रियेने स्थिती सुधारता येते.