अंजीयोग्राफी व अंजीयोप्लास्टी सेंटर, आय.सी.यु. व मॅटर्निटी नर्सिंग होम

डॉ. कौस्तुभ परतानी

• MBBS., DNB. (Medicine)
• DNB. (Cardiology)
• Interventional Cardiologist

डॉ. सपना परतानी

• MBBS., DGO.
• Gynecologist

हृदयरोग म्हणजे काय?
हृदयरोग म्हणजे हृदय आणि रक्तवाहिन्यांना होणारे आजार. यात हृदयविकाराचा झटका, छातीत दुखणे (अँजायना), हृदय कमकुवत होणे, रक्तदाब वाढणे, हृदयाच्या झडपांचे विकार, जन्मापासूनचे हृदयाचे दोष, अनियमित ठोके (अतालता) आणि कोलेस्टेरॉल वाढल्यामुळे होणारे आजार येतात.

उपचार का गरजेचे आहेत?
हृदयरोग वेळेत ओळखले नाहीत तर अचानक हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो किंवा हृदय कायमचे निकामी होऊ शकते. योग्य तपासणी, औषधे आणि जीवनशैलीत बदल (व्यायाम, योग्य आहार, धूम्रपान टाळणे) केल्यास हृदय सुरक्षित राहते व आयुष्य निरोगी होते.

रक्तदाब म्हणजे काय?
रक्तदाब (Hypertension) म्हणजे रक्तवाहिन्यांमधून रक्त प्रवाहित होताना होणारा दाब. हा दाब सतत जास्त राहणे म्हणजे उच्च रक्तदाब. सुरुवातीला लक्षणे नसतात म्हणून याला "सायलेंट किलर" म्हटले जाते.

उपचार का गरजेचे आहेत?
रक्तदाब नियंत्रित न ठेवल्यास अचानक हृदयविकाराचा झटका किंवा मेंदूतील झटका येऊन जीवघेणा प्रसंग येऊ शकतो. म्हणूनच नियमित तपासणी, औषधे, मीठ कमी करणे, वजन नियंत्रण, व्यायाम आणि संतुलित आहाराने रक्तदाब नियंत्रित ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.

ही तुमच्या हृदयाची सोनोग्राफी असते. यामध्ये हृदयाच्या संरचनेची आणि कार्याची थेट प्रतिमा मिळते. या चाचणीमुळे डॉक्टरांना हृदयाशी संबंधित समस्या समजून घेण्यास मदत होते, जसे की हृदयाची पंपिंग क्षमता (इजेक्शन फ्रॅक्शन), हृदयविकाराचा झटका, हृदय निकामी होणे, हृदयाच्या वाल्वचा  त्रास, ब्लॉकेजेस, जन्मजात हृदयाच्या दोषांचे निदान आणी हृदयाच्या वाढीव आकाराचे परीक्षण.

2D इको टेस्ट का आवश्यक आहे?

• हृदयविकाराचा झटका शोधण्यासाठी
• हृदयाच्या वाल्वमध्ये कोणती समस्या आहे का हे पाहण्यासाठी
• वैद्यकीय किंवा शस्त्रक्रियेनंतर उपचारांची प्रभावीता तपासण्यासाठी
• हृदयाची पंपिंग क्षमता जाणून घेण्यासाठी
• हृदयाच्या कक्षांमध्ये रक्ताच्या गुठळ्या आहेत का ते शोधण्यासाठी
• हृदयाभोवतीच्या थैलीमध्ये द्रव आहे का ते तपासण्यासाठी
• अजून न जन्मलेल्या बाळामध्ये हृदयाच्या दोषांचे निदान करण्यासाठी
• हृदयाच्या झडपांवर (वाल्ववर) कोणता ट्यूमर किंवा संसर्गजन्य वाढ आहे का हे तपासण्यासाठी

इलेक्ट्रोकार्डिओग्राम (EKG/ECG) ही एक चाचणी आहे ज्यामध्ये छाती आणि हातापायांवर तात्पुरती इलेक्ट्रोड लावून तुमच्या हृदयाच्या विद्युत क्रियेचे निरीक्षण, मोजमाप आणि नोंद केली जाते. ही क्रिया हृदयाच्या ठोक्यांवर नियंत्रण ठेवते. संगणक या माहितीचे तरंगाच्या स्वरूपात रूपांतर करतो, ज्याचे विश्लेषण तुमचे कार्डिओलॉजिस्ट करू शकतात.

ECG कधी वापरले जाते?

• तुमच्या हृदयाच्या ठोक्यांचा वेग सामान्य आहे का किंवा ॲरिदमिया (अनियमित ठोके) आहे का हे तपासण्यासाठी.
• कोरोनरी धमनी रोगामुळे हृदयाच्या स्नायूंना रक्तपुरवठा योग्यरित्या होत आहे का (इस्केमिया) हे शोधण्यासाठी.
• हृदयविकाराचा झटका झाला आहे का हे निदान करण्यासाठी.
• हृदयातील असमान्यता, जसे की हृदयाच्या कक्षांचे वाढणे किंवा विद्युत वहनातील अडथळे शोधण्यासाठी.
• हृदयाचे नुकसान किंवा हृदय निकामी होणे.

ट्रेडमिल एक्सरसाइज स्ट्रेस टेस्ट, ज्याला ट्रेडमिल टेस्ट (TMT) किंवा एक्सरसाइज स्ट्रेस टेस्ट असेही म्हटले जाते, हा तपास हृदय शारीरिक श्रम करताना कसे कार्य करते हे पाहण्यासाठी केला जातो. व्यायामामुळे हृदयाला जास्त मेहनत घ्यावी लागते व अधिक रक्त पंप करावे लागते. यामुळे डॉक्टरांना हृदयाच्या रक्तप्रवाहात काही अडथळे (हृदयाच्या धमन्यांमध्ये ब्लॉकेज) आहेत का हे तपासता येते.

हि तपासणी का केली जाते?

• कोरोनरी आर्टरी डिसीज (हृदयाच्या धमन्यांमध्ये अरुंदपणा किंवा ब्लॉकेज) शोधण्यासाठी
• हृदयाच्या ठोक्यांमधील अनियमितता ओळखण्यासाठी
• हृदयविकाराच्या उपचारासाठी योग्य दिशा ठरवण्यासाठी
• शस्त्रक्रियेपूर्वी हृदयाची कार्यक्षमता तपासण्यासाठी

होल्टर मॉनिटर्स हे हृदयाच्या विविध समस्यांचे निदान आणि त्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे साधन आहे. हे अनियमित हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये (ॲरिदमिया) झालेल्या बदलांचे निरीक्षण करण्यात, छातीत होणाऱ्या वेदनांचे मूल्यांकन करण्यामध्ये, आणि विशिष्ट हृदयाच्या औषधांचा प्रभाव तपासण्यात अत्यंत उपयोगी ठरतात. कौशल्यपूर्ण आरोग्यसेवा प्रदान करनारे तज्ञ या उपकरणाने नोंदवलेला डेटा काळजीपूर्वक विश्लेषित करून हृदयाच्या विद्युत कार्यातील अनियमितता शोधतात, ज्यामुळे हृदयाशी संबंधित समस्यांचे निदान व उपचार सुकर होतात.

होल्टर मॉनिटरिंग का वापरले जाते:

• हृदयातील अनियमितता शोधण्यासाठी.
• छातीत होणाऱ्या वेदनांचा शोध घेण्यासाठी : होल्टर मॉनिटर तुमच्या हृदयाचा जागरूक निरीक्षक म्हणून काम करतो आणि हृदयाची क्रिया नोंदवतो.
• औषधोपचारांचे मूल्यांकन करण्यासाठी.
• होल्टर मॉनिटरिंगमुळे डॉक्टरांना तुमच्या हृदयाच्या एकूण कार्याबद्दल महत्त्वपूर्ण माहिती मिळते.

एंजिओग्राफी ही एक वैद्यकीय इमेजिंग प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे रक्तवाहिन्या आतून तपासल्या जातात. यामध्ये प्रामुख्याने धमनी आणि हृदयाच्या कक्षांची तपासणी केली जाते. या प्रक्रियेमध्ये रक्तवाहिन्यांमध्ये एक विशेष द्रव्य (कॉन्ट्रास्ट एजंट) इंजेक्ट करून, एक्स-रेच्या मदतीने चित्रण केले जाते.

एंजिओग्राफी का करतात?

• निदान: रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळे, अरुंद झालेल्या धमनी किंवा धमनीमध्ये मोठ्या प्रमाणात सूज (ॲन्युरिझम) आढळल्यास त्यांचे कारण समजण्यासाठी.
• डॉक्टरांना समस्येचे योग्य निदान करून सर्वोत्तम उपचार पद्धती ठरवण्यासाठी मदत करते.
• कार्डिओलॉजिस्टला रक्तवाहिन्यांमधून योग्यरित्या मार्गदर्शन करून संभाव्य धोक्यांपासून वाचवण्यासाठी मदत करते.
• तुमची स्थिती कशी प्रगती करत आहे आणि उपचार किती प्रभावी आहेत हे तपासण्यासाठी मदत होते.
• रक्तवाहिन्यांचे आजार समजून घेण्यासाठी आणि नवीन उपचारांची चाचणी घेण्यासाठी महत्त्वपूर्ण.

एंजिओप्लास्टीचा उपयोग कोरोनरी धमनी रोगामुळे अडथळा आलेल्या हृदयाच्या रक्तवाहिन्या उघडण्यासाठी केला जातो. यामुळे ओपन-हार्ट सर्जरी न करता हृदयाला रक्तपुरवठा पुन्हा सुरू करता येतो. एंजिओप्लास्टी प्रामुख्याने गंभीर स्थितींमध्ये, जसे की हृदयविकाराच्या झटक्यावेळी केली जाते. एंजिओप्लास्टीला पर्क्युटेनियस कोरोनरी इंटरव्हेन्शन (PCI) असेही म्हणतात.

कधी एंजिओप्लास्टीची आवश्यकता असते?

• तुमच्या हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळे आढळले असतील
• तुम्ही औषधे घेतली किंवा जीवनशैलीत बदल केले, पण त्याचा तुमच्या हृदयाच्या आरोग्यावर फारसा परिणाम झालेला नाही
• तुम्हाला छातीत वेदना (अॅन्जिना) होत असतील
• तुम्हाला हृदयविकाराचा झटका आला असेल. एंजिओप्लास्टीने रक्तवाहिनी त्वरीत उघडता येते, ज्यामुळे हृदयाला होणारे नुकसान कमी होते.

पेसमेकर हे एक उपकरण आहे, जे हृदयाच्या स्नायूंना लहान विद्युत प्रवाह पाठवून योग्य हृदयगती ठेवते किंवा हृदयाच्या खालच्या कक्षांना (व्हेंट्रिकल्स) उत्तेजित करते.

पेसमेकरची गरज का आहे?

• ब्रॅडी-ॲरिदमिया: हृदयाच्या विद्युत प्रणालीतील त्रुटींमुळे होणारा मंद हृदयगतीचा त्रास
• सिंकोप: बेशुद्ध होण्याचे प्रसंग
• हायपरट्रॉफिक कार्डिओमायोपॅथी: हृदयाच्या स्नायूंना प्रभावित करणारा एक गुंतागुंतीचा हृदयविकार
• टॅकी-ब्रॅडी सिंड्रोम: वेगवान आणि मंद हृदयगतीचे बदलते ठोके
• हार्ट ब्लॉक: असामान्य हृदय ठोके
• हृदय निकामी होणे (हार्ट फेल्युअर)
• कोरोनरी धमनी रोग
• हृदयविकाराचा झटका आल्याचा पूर्व इतिहास असते.

स्त्रीवंध्यत्व (Infertility) म्हणजे लग्नानंतर १ वर्ष नियमित संबंध असूनही गर्भधारणा न होणे. हे स्त्री व पुरुष दोघांमध्ये असलेल्या समस्येमुळे होऊ शकते.

लक्षणे –

• मासिक पाळी अनियमित किंवा बंद होणे
• पाळीदरम्यान खूप कमी/जास्त रक्तस्राव
• वारंवार गर्भपात होणे
• हार्मोनल असंतुलनाची लक्षणे

उपचार घेणे का गरजेचे –

• योग्य कारण शोधून उपचार केल्यास गर्भधारणा शक्य
• भविष्यातील गुंतागुंत टाळता येते
• मानसिक व सामाजिक तणाव कमी होतो

गरोदरपणात गर्भाची कमीत कमी ४ वेळा सोनोग्राफी करणे आवश्यक आहे. सध्याच्या वैद्यकीय माहितीनुसार सोनोग्राफीचा गर्भावर कोणाताही दुष्परिणाम होत नाही. कलर डॉप्लर सोनोग्राफी आवश्यक असेल तरच करावी. सोनोग्राफीमुळे खालील माहिती मिळते.

पहिली सोनोग्राफी: शेवटच्या पाळीच्या तारखेपासून ०८ आठवड्यात म्हणजेच २ महिन्याच्या आत.

• गर्भ हा गर्भाशयातच वाढ आहे का ?
• गर्भाची वाढ
• एका पेक्षा जास्त गर्भ
• द्राक्षगर्भ / निर्जीव गर्भ

दुसरी सोनोग्राफी (NT Scan): शेवटच्या पाळीच्या तारखेपासून 13  आठवडे व 6 दिवसात म्हणजेच तिसऱ्या महिन्यात 

• गर्भाची वाढ 
• गर्भाला मतिमंदता (Down Syndrome) याचे निदान करणरी Sonography
• गर्भामध्ये काही व्यंग (NT Scan)

तिसरी सोनोग्राफी (Anomaly Scan): 18 ते 22 आठवड्यांपयंत (५ व्या महिन्यामध्ये)

• गर्भाची वाढ
• गर्भामध्ये काही व्यंग
• गर्भाभोवती पाण्याचे प्रमाण
• गर्भाशयातील वारेची (Placenta) स्थिती

चौथी सोनोग्राफी: शेवटच्या पाळीपासून 28 ते 36 आठवड्यांपर्यंत (9 व्या महिन्यात).

• गर्भाची वाढ
• गर्भाभोवती पाण्याचे प्रमाण
• गर्भाला होणारा रक्त पुरवठा कलर डॉप्लर सोनोग्राफी (आवश्यकतेनुसार)

गर्भधारणेपूर्व मार्गदर्शन (Preconceptional Counseling) म्हणजे गर्भधारणा होण्यापूर्वी आईच्या शारीरिक व मानसिक आरोग्याची तपासणी करून सुरक्षित व निरोगी गर्भधारणेसाठी केलेले मार्गदर्शन.

लक्षणे / गरज ओळखण्याची कारणे –

• वंध्यत्वाचा इतिहास
• वारंवार गर्भपात
• मासिक पाळीतील अनियमितता
• मधुमेह, थायरॉईड, रक्तदाब यासारखे आजार
• आधीच्या गर्भधारणेत अडचणी

उपचार/मार्गदर्शन का गरजेचे –

• गर्भधारणेपूर्व आजार नियंत्रणात येतात
• योग्य आहार, औषधे व जीवनशैली ठरवता येते

प्रसुतीपूर्व तपासणी व उपचार (Antenatal Care) म्हणजे गर्भधारणा झाल्यानंतर नियमित तपासण्या करून आई व बाळ दोघांचेही आरोग्य तपासणे व आवश्यक उपचार करणे.

लक्षणे / तपासणीची गरज असलेली कारणे –

• उलट्या, चक्कर, सूज येणे
• रक्तदाब वाढणे किंवा साखरेची तक्रार
• पोटदुखी, असामान्य रक्तस्राव
• आधीचा गर्भपात / अकाली प्रसूतीचा इतिहास

उपचार घेणे का गरजेचे –

• गर्भधारणेदरम्यान येणाऱ्या गुंतागुंती टाळता येतात
• आई व बाळाच्या आरोग्यावर सतत लक्ष ठेवता येते

सामान्य प्रसव हा नैसर्गिक पद्धतीने होणारा प्रसव आहे, जो सहसा कमी गुंतागुंतीचा असतो आणि त्यातून लवकर बरे होता येते. एलएससीएस (लोअर सेगमेंट सिझेरियन सेक्शन) ही शस्त्रक्रियात्मक पद्धत आहे ज्यामध्ये आईच्या पोटावर छेद करून बाळ बाहेर काढले जाते. सामान्य प्रसव नैसर्गिक अनुभव देतो, तर एलएससीएस वैद्यकीय कारणांमुळे किंवा गुंतागुंतीमुळे निवडले जाते, ज्यामुळे सुरक्षित प्रसव सुनिश्चित होतो.

लक्षणे / प्रसव सुरू होण्याची चिन्हे –

• पोटदुखी व वारंवार वेदना येणे
• पाणी फुटणे
• रक्तस्त्राव सुरू होणे
• बाळाच्या हालचालीत बदल

कुटुंबनियोजन शस्त्रक्रिया म्हणजे आई-वडिलांनी ठरवलेल्या मुलांनंतर पुढील गर्भधारणा टाळण्यासाठी केलेली कायमस्वरूपी शस्त्रक्रिया. यात स्त्री व पुरुष दोघांसाठीही सोप्या पद्धती उपलब्ध आहेत.

लक्षणे / गरज ओळखण्याची कारणे –

• आधीच अपेक्षित मुलांची संख्या पूर्ण होणे
• वारंवार गर्भधारणेमुळे आरोग्यावर परिणाम होणे
• आर्थिक व सामाजिक कारणे

उपचार का गरजेचे –

• अनावश्यक गर्भधारणा टाळण्यासाठी
• आईच्या आरोग्याचे संरक्षण करण्यासाठी