"एकत्रीत आयुष्मान भारत प्रधान मंत्री जन आरोग्य योजना आणि महात्मा ज्योतिराव फुले जन आरोग्य योजना उपलब्ध".

डॉ. प्रल्हाद गादेवार

• एम.बी.बी.एस., डी. ऑर्थो, डी.एन.बी. 
• अस्थीरोग विशेषज्ञ

डॉ. सौ. प्रवीणा गादेवार

• एम.बी.बी.एस., डी.जी.ओ.
• स्त्रीरोग व प्रसूतीशास्त्र विशेषज्ञ

ऑर्थोपेडिक उपचारांमध्ये, ट्रॉमा म्हणजे हाडे, सांधे, स्नायू, स्नायूबंधन (लिगामेंट्स) आणि टेंडन यांसारख्या हाडांसंबंधी प्रणालीवर झालेली इजा. या दुखापती सहसा अपघात, पडणे, खेळताना झालेली दुखापत किंवा थेट आघात यामुळे होतात.

सामान्य ऑर्थोपेडिक ट्रॉमा चे प्रकार:

फ्रॅक्चर्स (हाड तुटणे) – हे साधे (बंद) किंवा गुंतागुंतीचे (मोकळे, तुकड्यात तुटलेले किंवा विस्थापित) असू शकते.

डिसलोकेशन्स (सांधे त्यांच्या जागेवरून सरकणे) – सांधे त्यांच्या नैसर्गिक स्थितीतून बाहेर जाणे, ज्यामुळे हालचालींमध्ये अडथळा निर्माण होतो आणि वेदना होतात.

सॉफ्ट टिशू इंज्युरी (मऊ ऊतींवरील दुखापत) – स्नायूबंधनांना (लिगामेंट्स) झालेली इजा (मोडणे), स्नायू आणि टेंडनला झालेली इजा (ताण किंवा तुटणे).

पाठदुखी व मणक्यांना झालेली दुखापत (स्पाइनल इंज्युरी) – मणक्यांना बसलेला आघात, ज्यामुळे हालचालींवर परिणाम होऊ शकतो किंवा मज्जासंस्था (नर्व्ह) खराब होऊ शकते.

पेल्व्हिक आणि हिप ची दुखापत – विशेषतः वयोवृद्ध लोकांमध्ये पडल्यामुळे किंवा उच्च तीव्रतेच्या आघातामुळे होणारी इजा.

गुंतागुंतीच्या दुखापती (कॉम्प्लेक्स ट्रॉमा) – अनेक हाडांच्या फ्रॅक्चर्स, मऊ ऊतींची मोठ्या प्रमाणात झालेली दुखापत किंवा मज्जासंस्थेचे नुकसान यांसह गंभीर दुखापती.

पाठीच्या दुखापती ही जगभरातील बहुतेक लोकांना प्रभावित करणारी समस्या बनली आहे. पाठीच्या समस्यांवर उपचार करण्यासाठी, डॉक्टर पाठीच्या कोणत्याही संभाव्य संरचनात्मक विकृती सुधारण्यासाठी शस्त्रक्रिया करून पाठीच्या कण्यातील शस्त्रक्रिया करण्याची शिफारस करतात. हे शल्यचिकित्सकांना कशेरुकी संरचना संकुचित करण्यास, हलविण्यास आणि दुरुस्त करण्यास आणि आवश्यक असल्यास त्यांना पुनर्स्थित करण्यास अनुमती देते.

मिनिमली इनवेसिव्ह स्पाइन सर्जरीचे फायदे: कमी वेदनादायक प्रक्रिया, जलद पुनर्प्राप्ती, स्नायूंना होणारे नुकसान कमी होण्याचा धोका, गुंतागुंत होण्याचा धोका कमी etc.

आर्थ्रोस्कोपी म्हणजे सांध्यातील आजार किंवा दुखापतींच्या निदान व उपचारासाठी केली जाणारी कमी हस्तक्षेपात्मक (Minimally invasive) शस्त्रक्रिया. यात छोट्या छिद्रातून कॅमेरा व सूक्ष्म उपकरणे सांध्यात घालून लिगामेंट, मेनिस्कस, कार्टिलेज किंवा इतर संरचना तपासून दुरुस्त केल्या जातात. ही शस्त्रक्रिया गुडघा, खांदा, टाच, कोपर अशा विविध सांध्यांवर केली जाते. उपचाराची गरज जेव्हा औषधोपचार, फिजिओथेरपी किंवा इंजेक्शननंतरही वेदना, सूज व हालचालींमध्ये अडथळा दूर होत नाही. 

याचे फायदे म्हणजे लहान जखमा, कमी रक्तस्त्राव, वेगवान पुनर्वसन, वेदना कमी होणे, सांध्याची नैसर्गिक हालचाल टिकवणे व रुग्णाला लवकर दैनंदिन आणि क्रीडात्मक क्रियांमध्ये परतणे शक्य होते.

नी रिप्लेसमेंट सर्जरी म्हणजे गुडघ्याच्या झिजलेल्या, खराब किंवा विकृत झालेल्या सांध्याला कृत्रिम सांधा बसवून केलेली शस्त्रक्रिया. संधिवात, गंभीर दुखापत, अ‍ॅव्हॅस्क्युलर नेक्रोसिस किंवा औषधोपचार निष्फळ झाल्यास ही शस्त्रक्रिया आवश्यक ठरते. 

या उपचारामुळे गुडघ्यातील तीव्र वेदना कमी होतात, हालचाली पुन्हा सुरळीत होतात आणि रुग्णाला चालणे, जिने चढणे तसेच दैनंदिन कामे सहज करता येतात. फायदे म्हणजे दीर्घकालीन वेदनामुक्त जीवन, सांध्याची स्थिरता व कार्यक्षमता वाढते, आत्मविश्वास पुनर्संचयित होतो आणि रुग्ण लवकर सामान्य व सक्रिय जीवनशैलीकडे परतू शकतो. नी रिप्लेसमेंट सर्जरी ही सुरक्षित, परिणामकारक आणि जीवनमान सुधारवणारी आधुनिक उपचारपद्धती आहे.

संपूर्ण सांधेबदल शस्त्रक्रिया ही मुख्यतः उखळीचा सांधा (THR) व गुडघ्याचा सांधा (TKR) खराब झाल्यास त्यात कृत्रिम सांधेरोपण करून नविन सांधा बसवुन केली जाते.

वाढत्या क्यानुसार होणारी सांध्यांची झिज, सांध्यांना लागलेला मार अथवा संधिवात, स्टेरॉईडचा अतिवापर व इतर अनेक प्रकारच्या कारणांमुळे उखळीचा सांधा किंवा गुडघ्याचा सांधा खराब होऊ लागतो, या आजाराला ऑस्टीओआथ्रायटीस म्हणतात व उखळीच्या सांध्याचा रक्तपुरवठा कमी झाल्यास त्याला AVN म्हणतात. अशा रूग्णांना जेव्हा औषधोपचार व दैनंदिन जीवनशैलीत बदल करून सुध्दा असह्य त्रास राहतो, त्यावेळी संपूर्ण सांधे बदल

शस्त्रक्रिया या रुग्णांसाठी वरदान ठरते व त्यांचे जीवन सुसह्य करते. संपूर्ण सांधेबद्दल शस्त्रक्रियेनंतर अशा रुग्णांचा त्रास संपूर्णतः अथवा मोठ्या प्रमाणावर कमी होऊन जातो व त्यांना दैनंदिन जीवनशैली स्वावलंबनाने पार पाडता येते.

आपणांस अशा प्रकारचा आजार असल्यास आपण आपलया डॉक्टरांकडुन संपुर्ण सांधेबदल शस्त्रक्रियेची सविस्तर माहिती घ्यावी.

शरीरातील एकापेक्षा जास्त सांध्यांना सूज येणं किंवा तीव्र वेदाना होणं याला 'आर्थरायटीस' किंवा संधिवात म्हणतात. हा प्रामुख्याने वृद्धांना होणारा आजार  आहे. वाढत्या वयासोबत हळूहळू वाढत जाणारा आजार मानला जातो. असं असलं तरी लहान मुलं आणि युवकांनाही हा आजार होण्याची नाकारता येत नाही.

लक्षण: सांधेदुखी, सांध्यांमध्ये जाणवणारी ताठरता (stiffness), सूज, सांध्यांजवळचा भाग लाल होणं, चालण्या-फिरण्यात किंवा हालचाल करण्यात येणारा अडथळा etc.

जन्मजात वाकडे पाय आणि जोडलेली बोटे यावर उपचारात प्लास्टर आणि शस्त्रक्रिया या दोन्हीचा उपयोग होतो. वाकडे पाय सरळकरण्यासाठी / सुधारण्यासाठी सुरुवातीला प्लास्टरचा वापर करून हाडांना योग्य आकार देण्याचा प्रयत्न केला जातो. आवश्यकतेनुसार शस्त्रक्रिया करून हाडे व सांधे व्यवस्थित केले जातात. जोडलेली बोटे वेगळी करण्यासाठी शस्त्रक्रिया केली जाते, ज्यामुळे हात किंवा पायाची नैसर्गिक हालचाल शक्य होते.

फिजिओथेरपी सेंटर ही एक अशी सुविधा आहे जिथे प्रशिक्षित फिजिओथेरपिस्ट शारीरिक हालचाल सुधारण्यासाठी, वेदना व्यवस्थापित करण्यासाठी आणि व्यायाम, मॅन्युअल थेरपी आणि शिक्षणाद्वारे जीवनाची एकूण गुणवत्ता सुधारण्यासाठी उपचार प्रदान करतात.

• Neck Pain
• Back Pain
• Knee Pain
• Shoulder Pain
• Heel Pain
• Wrist Pain
• Miagran / Headacte
• Exercise Therapy
• Nerve Injuries
• Sport Injuries

एएनसी तपासणी म्हणजे प्रसवपूर्व तज्ज्ञांकडून योग्य मार्गदर्शन, ज्यामध्ये गर्भधारणेदरम्यान काही वैद्यकीय तपासण्या केल्या जातात. या सल्लामसलतीमुळे आई आणि वाढणाऱ्या बाळाच्या आरोग्याची नियमित देखरेख होते आणि संभाव्य समस्यांचे लवकर निदान करता येते. एएनसीमध्ये विविध तपासण्या, पोषणाविषयी सल्ला आणि निरोगी गर्भधारणेसाठी मार्गदर्शन समाविष्ट असते, ज्यामुळे सुखद प्रसूती अनुभवास प्रोत्साहन दिले जाते.

सामान्य प्रसव हा नैसर्गिक पद्धतीने होणारा प्रसव आहे, जो सहसा कमी गुंतागुंतीचा असतो आणि त्यातून लवकर बरे होता येते. एलएससीएस (लोअर सेगमेंट सिझेरियन सेक्शन) ही शस्त्रक्रियात्मक पद्धत आहे ज्यामध्ये आईच्या पोटावर छेद करून बाळ बाहेर काढले जाते. सामान्य प्रसव नैसर्गिक अनुभव देतो, तर एलएससीएस वैद्यकीय कारणांमुळे किंवा गुंतागुंतीमुळे निवडले जाते, ज्यामुळे सुरक्षित प्रसव सुनिश्चित होतो.

गर्भाशयाची पिशवी काढणे (हिस्टरेक्टॉमी) ही एक शस्त्रक्रिया आहे ज्यामध्ये गर्भाशय काढले जाते. ही शस्त्रक्रिया गर्भाशयातील गाठ, जास्त रक्तस्राव, वेदना, संसर्ग, ट्युमर किंवा कॅन्सर अशा समस्यांवर केली जाते. त्यामुळे मासिक पाळी कायमची थांबते व गरोदर राहणे शक्य होत नाही. ही शस्त्रक्रिया पोटातून किंवा लेप्रोस्कोपीद्वारे केली जाते.

खोळा धुणे (Uterine Lavage/ Irrigation) ही स्त्रीरोग व प्रसूतीशास्त्राशी संबंधित उपचारपद्धती आहे. या प्रक्रियेत गर्भाशयातील पोकळीत साचलेले रक्त, पू, संसर्गजन्य स्त्राव किंवा इतर अशुद्ध द्रव्ये सौम्य द्रावाच्या मदतीने बाहेर काढली जातात. त्यामुळे गर्भाशय स्वच्छ राहतो, संसर्ग कमी होतो व पुढील उपचार किंवा प्रजननास अनुकूल वातावरण तयार होते. ही प्रक्रिया तज्ञ स्त्रीरोगतज्ज्ञांच्या देखरेखीखाली केली जाते.

गर्भनिरोधक सल्लामसलतीत व्यक्तींना जन्मनियमनाच्या पद्धतींविषयी माहिती आणि मार्गदर्शन दिले जाते, ज्यामुळे ते सुज्ञ निर्णय घेऊ शकतात. कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रियांमध्ये ट्यूबल लिगेशन किंवा नसबंदी सारख्या शस्त्रक्रिया समाविष्ट आहेत, ज्याद्वारे प्रजनन नियंत्रित करता येते. हे दोन्ही नियोजित गर्भधारणेस प्रोत्साहन देतात आणि शस्त्रक्रियात्मक हस्तक्षेपांच्या माध्यमातून व्यक्तींना त्यांच्या प्रजनन आरोग्याचे प्रभावी व्यवस्थापन करण्यास सक्षम करतात.

गर्भधारणा होण्यास असमर्थ असणे म्हणजे वंध्यत्व. गर्भधारण करण्यासाठी स्त्री आणि पुरुष या दोहोंची समान भुमिका असते. वंध्यत्वाची 30% कारणे ही पुरुषासंबंधी असतात. तर 30% कारणे ही स्त्रीसंबंधी असतात. आणि उरलेली 40% कारणे ही दोहोसंबंधी असतात.

स्त्रियांमधील वंध्यत्वाची कारणे :

• स्त्री-प्रजनन अवयवांतील दोष,
• PCOS ची समस्या असणे,
• हार्मोन्समधील असंतुलन,
• pelvic inflammatory disease (PID) मुळे,
• एंडोमेट्रिओसिस, गर्भाशयातील गाठी (युटेरिन फायब्रॉइड्‌स) यासारख्या आजारांमुळे,
• स्त्रीचे वय अधिक असणे,
• स्त्रीचे वजन जास्त असणे, लठ्ठपणा,
• हायपोथायरॉडिजमची समस्या,
• सिगारेट स्मोकिंग व अल्कोहोलचे व्यसन,
• मानसिक तणाव,
• कुपोषण किंवा शारीरिक दुर्बलता,
• लैंगिक आजार,
• किमोथेरपी किंवा रेडिएशन थेरपीचे दुष्परिणाम,
• वेदनाशामक औषधे, मानसिक आजारावरील औषधांचा अतिवापर,
• गर्भनिरोधक गोळ्या औषधांचा चुकीचा वापर, यासारख्या कारणांमुळे स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाची समस्या निर्माण होत असते.

लॅप्रोस्कोपिक गाइनाकोलॉजिकल शस्त्रक्रिया म्हणजे लहान छिद्रे आणि कॅमेऱ्याचा वापर करून केलेली कमीत-कमी वेदनेत होनारी शस्त्रक्रिया, जी स्त्रीरोगाशी संबंधित समस्या निदान आणि उपचार करण्यासाठी वापरली जाते.

याचे फायदे म्हणजे पारंपरिक शस्त्रक्रियांच्या तुलनेत कमी वेदना, जलद बरे होणे, आणि गुंतागुंतीचा कमी धोका. त्यामुळे रुग्णांना सामान्य जीवनशैलीत लवकर परतण्यास मदत होते आणि एकूणच सुधारित परिणाम मिळतात.

ही एक कमी ञासदायक प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये गर्भाशय तपासण्यासाठी लवचिक, प्रकाशयुक्त ट्यूब (हिस्टरोस्कोप) योनीतून व गर्भाशय मुखातून घालून तपासणी केली जाते.

 गरज: अनियमित रक्तस्राव, गर्भाशयातील फायब्रॉइड्स, पॉलिप्स, चिठ्या, वंध्यत्व, ट्युब ब्लॅक यासारख्या समस्या ओळखणे व उपचार करणे. प्रजनन संबंधित शस्त्रक्रियेसाठी पूर्वतपासणी करणे.

फायदे: 

• गर्भाशयातील समस्या अचूकपणे ओळखता येतात.
• पॉलिप्स किंवा फायब्रॉइड्ससारख्या समस्यांचे उपचार प्रक्रियेदरम्यानच करता येतात.
• काही प्रकरणांमध्ये प्रजननक्षमता सुधारण्यास मदत होते
• येथे कुठेही चिरा व टाका लागत नाही.

गर्भधारणेपूर्व मार्गदर्शनामधे गर्भधारणा करण्याची योजना आखणाऱ्या व्यक्ती किंवा जोडप्यांना आरोग्य, जीवनशैली, आणि वैद्यकीय घटकांविषयी चर्चा आणि मार्गदर्शन दिले जाते. यामध्ये निरोगी गर्भधारणेची शक्यता वाढवण्यासाठी आवश्यक सल्ला दिला जातो. याचे फायदे म्हणजे संभाव्य जोखीम ओळखणे व त्याचे व्यवस्थापन करणे, प्रजनन क्षमता सुधारणे आणि यशस्वी आणि निरोगी गर्भधारणा सुनिश्चित करण्यासाठी सहाय्यक वातावरण निर्माण करणे.

गरोदरपणात गर्भाची कमीत कमी ४ वेळा सोनोग्राफी करणे आवश्यक आहे. सध्याच्या वैद्यकीय माहितीनुसार सोनोग्राफीचा गर्भावर कोणाताही दुष्परिणाम होत नाही. कलर डॉप्लर सोनोग्राफी आवश्यक असेल तरच करावी. सोनोग्राफीमुळे खालील माहिती मिळते.

पहिली सोनोग्राफी: शेवटच्या पाळीच्या तारखेपासून ०८ आठवड्यात म्हणजेच २ महिन्याच्या आत.

• गर्भ हा गर्भाशयातच वाढ आहे का ?
• गर्भाची वाढ
• एका पेक्षा जास्त गर्भ
• द्राक्षगर्भ / निर्जीव गर्भ

दुसरी सोनोग्राफी (NT Scan): शेवटच्या पाळीच्या तारखेपासून 13  आठवडे व 6 दिवसात म्हणजेच तिसऱ्या महिन्यात 

• गर्भाची वाढ 
• गर्भाला मतिमंदता (Down Syndrome) याचे निदान करणरी Sonography
• गर्भामध्ये काही व्यंग (NT Scan)

तिसरी सोनोग्राफी (Anomaly Scan): 18 ते 22 आठवड्यांपयंत (५ व्या महिन्यामध्ये)

• गर्भाची वाढ
• गर्भामध्ये काही व्यंग
• गर्भाभोवती पाण्याचे प्रमाण
• गर्भाशयातील वारेची (Placenta) स्थिती

चौथी सोनोग्राफी: शेवटच्या पाळीपासून 28 ते 36 आठवड्यांपर्यंत (9 व्या महिन्यात).

• गर्भाची वाढ
• गर्भाभोवती पाण्याचे प्रमाण
• गर्भाला होणारा रक्त पुरवठा कलर डॉप्लर सोनोग्राफी (आवश्यकतेनुसार)